Người dân có thể đăng ký khai sinh, khai tử, kết hôn tại bất kỳ cơ quan hộ tịch nào trong phạm vi tỉnh, thành phố nơi mình sinh sống hoặc làm việc, không còn bắt buộc phải thực hiện tại nơi thường trú hay tạm trú như trước đây.
Đây là điểm mới đáng chú ý trong dự thảo Luật Hộ tịch (sửa đổi) do Bộ Tư pháp xây dựng, dự kiến trình Quốc hội khóa XVI xem xét, thông qua tại kỳ họp thứ nhất vào tháng 4 tới.
Theo Bộ Tư pháp, dự thảo luật sửa đổi, bổ sung hoặc bãi bỏ 71/77 điều của Luật Hộ tịch năm 2014, với mục tiêu cắt giảm thủ tục hành chính, đơn giản hóa quy trình và tạo thuận lợi tối đa cho người dân.
Sau 10 năm thực thi, nhiều quy định hiện hành bị đánh giá là không còn phù hợp, đặc biệt là yêu cầu người dân phải quay về nơi đăng ký cư trú để thực hiện các thủ tục hộ tịch cơ bản, gây tốn kém thời gian, chi phí và phát sinh nhiều phiền hà. Từ thực tế đó, Bộ Tư pháp đề xuất mô hình đăng ký hộ tịch không phụ thuộc vào nơi cư trú – được xem là một bước cải cách mang tính đột phá.
Đăng ký hộ tịch “phi địa giới”: mở rộng quyền lựa chọn cho người dân
Theo dự thảo, đăng ký hộ tịch không phụ thuộc vào nơi cư trú (đăng ký phi địa giới hành chính) cho phép người dân lựa chọn cơ quan hộ tịch thuận tiện nhất, thay vì bị ràng buộc bởi địa chỉ thường trú hoặc tạm trú.
Mô hình này được đề xuất triển khai theo hai cấp độ. Trong phạm vi cấp tỉnh, áp dụng đối với 5 nhóm thủ tục thiết yếu gồm: đăng ký khai sinh, kết hôn, khai tử, giám hộ và nhận cha, mẹ, con. Theo đó, người dân có thể đến bất kỳ UBND cấp xã nào trong cùng tỉnh, thành phố để thực hiện các thủ tục này.
Ở phạm vi toàn quốc, quy định sẽ áp dụng với các thủ tục như thay đổi, cải chính hộ tịch; ghi vào sổ hộ tịch các sự kiện hộ tịch đã được giải quyết ở nước ngoài; hoặc yêu cầu cấp bản sao giấy tờ hộ tịch. Ví dụ, một người đang sinh sống tại Cà Mau hoàn toàn có thể thực hiện thủ tục thay đổi họ tên tại một UBND cấp xã ở Hà Nội nếu thấy thuận tiện hơn.
Bất cập từ quy định hiện hành
Theo Luật Hộ tịch năm 2014, nguyên tắc xác định thẩm quyền đăng ký hộ tịch chủ yếu dựa trên nơi cư trú của người đăng ký. Cụ thể, Điều 13 quy định UBND cấp xã nơi cư trú của cha hoặc mẹ thực hiện đăng ký khai sinh cho trẻ. Tương tự, thẩm quyền đăng ký kết hôn (Điều 17), khai tử (Điều 32) cũng gắn chặt với nơi cư trú của các bên liên quan hoặc nơi cư trú cuối cùng của người đã mất.
Bộ Tư pháp cho rằng, cách tiếp cận này khiến cơ quan hộ tịch thiếu chủ động khi phát sinh tình huống thực tế, dẫn đến việc xử lý thủ tục còn máy móc, lúng túng. Một số quy định cũng chưa tạo điều kiện cho việc đăng ký hộ tịch trực tuyến, bởi người dân vẫn phải trực tiếp đến cơ quan hộ tịch để ký sổ và nhận kết quả.
Người dân kỳ vọng nhưng còn băn khoăn
Ở góc độ người thụ hưởng, nhiều ý kiến bày tỏ sự ủng hộ đối với đề xuất mới, đặc biệt là chủ trương khai sinh, khai tử chủ động dựa trên dữ liệu từ cơ sở y tế.
Anh Nguyễn Hà (42 tuổi, Lào Cai) cho biết từng bị xử phạt vì đăng ký khai sinh muộn cho con gái đầu lòng và mong rằng quy định mới “giá như được áp dụng sớm hơn”. Theo anh, trước đây nhiều gia đình đông con, cha mẹ không nhớ chính xác ngày sinh, thậm chí để đến khi con vào lớp 1 mới làm khai sinh.
Tuy nhiên, anh cũng bày tỏ lo ngại về vấn đề bảo mật thông tin cá nhân và độ ổn định của hệ thống đăng ký trực tuyến. “Nếu hệ thống trục trặc, không có giấy tờ đối chiếu thủ công thì rất dễ rơi vào tình trạng muốn đăng ký ở đâu cũng không làm được”, anh nói.
Ngoài ra, với hình thức khai sinh, khai tử dựa trên dữ liệu bệnh viện, anh đặt câu hỏi: trong trường hợp nhân viên y tế nhập sai thông tin, việc đính chính trên hệ thống điện tử liệu có phức tạp, kéo dài hơn so với làm trực tiếp như hiện nay hay không.
